یادداشت مهمان- حسین شیرزاد، معاون اسبق وزیر جهاد کشاورزی و تحلیلگر مسائل توسعهای کشاورزی: در خاورمیانه، کشورهای ثروتمند مانند کشورهای شورای همکاری خلیج فارس (GCC) با چالشهای ویژهای در رسیدن به امنیت غذایی روبهرو هستند. در اوایل سال ۱۹۴۶ میلادی شیخ زاید بن سلطان آل نهیان، پدر بنیانگذار امارات متحده عربی، بر بُعد سیاسی کشاورزی و غذا، در یکی از نامساعدترین مناطق جهان، به طور خاصی تأکید کرد. اما ۷۰ سال بعد، معادله کشاورزی و غذا بدتر شده است. این معادله شامل تغذیه جمعیت رو به رشد با سبک زندگی عمیقاً مختل شده و مقابله با قیمتهای بیثبات کالاها، جنگهای مداوم، حضور تحریکآمیز پایگاههای آمریکایی و بریتانیایی، تغییرات اقلیمی و کمبود شدید منابع آب و زمین و وابستگی به آبراه تنگه هرمز است.
این نکته آخر مطمئناً نکتهای است که بیشترین تأثیر را بر کشاورزی ۳ پادشاهی نفتی عربستان سعودی، قطر و امارات متحده عربی دارد. این کشورها از نظر زمینهای زراعی که فقط ۱.۶ درصد از مساحت عربستان سعودی، ۰.۴ درصد در امارات متحده عربی و ۱.۱ درصد در قطر را تشکیل میدهند، و آب (منابع آب تجدیدپذیر سرانه در سال در عربستان سعودی ۷۶ متر مکعب، در امارات متحده عربی ۱۶ متر مکعب و در قطر ۲۶ متر مکعب است، فقیر هستند. در حال حاضر از آب محدود موجود تقریباً منحصراً برای کشاورزی استفاده میشود؛ بنابراین، تغذیه و سیر شدن، در چارچوب وابستگی بسیار زیاد به بازارهای بینالمللی، یک مسئله استراتژیک امنیت ملی در این پادشاهیهای اقتدارگرا است.
با این حال، تا قبل از تنشهای اخیر و جنگ آمریکو صهیونی علیه ایران به نظر نمیرسید که این پادشاهیهای نفتی ناامنی غذایی را تجربه کنند زیرا خطرات دسترسی، ثبات و در دسترس بودن محدود بود، البته به شرطی که فقط ظرفیت آنها برای تأمین مالی واردات مواد غذایی در نظر گرفته می شد؛ اما با حمله اسرائیل و آمریکا و احتمال انسداد تنگه هرمز شرایط تغییر کرده و از منظر ژئوپلیتیکی و ژئواستراتژیکی، اقتصاد سیاسی تأمین مواد غذایی در کشورهای حوزه خلیج فارس در شرایط کمبود آب و زمین و وابستگی شدید و اعتیاد سنگین به درآمدهای هیدروکربنی برای تامین غذا با جنگ ایران و آمریکا متزلزل شده است.
این رویداد به ذات ژئوپلیتیک منطقه خلیج فارس برمیگردد. اصولا یکی از ویژگیهای مهم خلیج فارس به لحاظ ژئوپلیتیک این است که ضمن اینکه بیشترین منابع انرژی شناخته شده جهان را دارا است، همزمان بیثباتترین منطقه جهان نیز هست.
طی ۴ دهه گذشته ۶ جنگ تمام عیار (جنگ ایران و عراق از ۱۳۵۹ تا ۱۳۶۷ خورشیدی، جنگ کویت از ۱۳۶۹ تا ۱۳۷۱ و حمله آمریکا به عراق در ۱۳۸۲، جنگ یمن از ۱۳۹۴ تا کنون، جنگ ۱۲ روزه ایران و اسرائیل و حمله آمریکا و اسرائیل به ایران در سال ۱۴۰۴ موسوم به جنگ رمضان) و چندین برخورد نظامی محدود (دو حمله آمریکا به سکوهای نفتی ایران در سال ۱۳۶۶ و ۱۳۶۷، حمله به نفتکشهایی در خروجی شرقی تنگه هرمز در ژوئن ۱۹۹۱ میلادی و حمله به تاسیسات نفتی عربستان در سپتامبر ۲۰۱۹) در این منطقه رخ داده است. این جنگها قبل از هر چیز ناامنی غذایی را در بدو درگیری القا میکنند.
چندی پیش در سال ۲۰۱۸ میلادی ۶ عضو شورای همکاری خلیج فارس به عنوان امنترین نقطه غذا در جهان عرب و در میان امنترین کشورهای جهان در زمینه غذایی رتبهبندی شدند. با این حال، در پی بحران جهانی غذا در سالهای ۲۰۰۷-۲۰۰۸، امنیت غذایی به یک چالش مداوم در این کشورها تبدیل شد. این بحران وابستگی زیاد کشورهای شورای همکاری خلیج فارس به واردات، محدودیتهای سیاستهای غذایی مبتنی بر واردات محصولات تازه و نیاز به افزایش تولید داخلی را آشکار کرد با این حال، کشاورزی این منطقه به دلیل چندین متغیر از شرایط طبیعی حاکم، مانند منابع آب کمیاب و خاکهای فقیر، محدود شده است و سفرههای زیرزمینی به شدت بالاتر از میانگین تغذیه طبیعی مورد بهرهبرداری قرار گرفتهاند؛ علاوهبر این، به طور بالقوه، مهمترین اصل برای امنیت غذایی شورای همکاری خلیج فارس، خطر در دسترس بودن است. اما، در پس زمینه ژئوپلیتیک جهانی ناپایدار همواره زمانی میآید که یک کشور وابسته به واردات، قادر به تهیه غذا نباشد، حتی اگر بودجه کافی برای خرید آن داشته باشد.
کشورهای نفتخیز شورای همکاری خلیج فارس چون به درآمدهای نفتی بسیار وابسته بوده اند، از اینرو به شدت مواد غذایی و محصولات خود را وارد میکنند.بر اساس گزارش Bond Alpen Capitalکشورهایی مانند قطر، بحرین و امارات متحده عربی بین ۸۰ تا ۹۰ درصد مواد غذایی خود را وارد میکنند. این امر کشورها را در برابر افزایش قیمت مواد غذایی در سطح جهانی و وقوع آشفتگیهای سیاسی و اقتصادی کاملاً آسیبپذیر میکند. نسبت وابستگی به واردات مواد غذایی برای همه کشورهای شورای همکاری خلیج فارس وجود دارد. این عدد برای عمان و یمن تقریباً ۵۰ درصد هستند و در برخی کشورهای حوزه خلیج فارس مانند کویت و امارات متحده عربی به ۷۰ درصد میرسد.
نظر شما