به گزارش خبرگزاری مهر، در ادامه بررسی سفرنامههای اروپاییان درباره ایران، به کتاب «فرهنگ جغرافیایی امپراتوری ایران» نوشتهی جان مکدانلد کینر میرسیم. کتاب «فرهنگ جغرافیایی امپراتوری ایران» (A Geographical Memoir of the Persian Empire) اثری است از سر جان مکدانلد کینر(Sir John Macdonald Kinneir).
جان مکدانلد کینر در سال ۱۸۱۰ میلادی در سمت معاون سیاسی سرجان ملکم، همراه هیئت انگلیسی وارد تهران شد. او یک افسر و دیپلمات بریتانیایی در اوایل قرن نوزدهم بود که سالها در سرزمینهای خاورمیانه، بهویژه ایران، سفر و فعالیت داشت.هدف اصلی او از این سفر، آگاهی حکومت هند بریتانیا از موقعیت جغرافیایی، اوضاع سیاسی، اقتصادی و اجتماعی ایران بود. کینر در کتاب خود تلاش کرده تصویری نسبتاً جامع از سرزمینهای تحت نفوذ ایران در آن زمان ارائه دهد.
کتاب در واقع ترکیبی از گزارش سفر، بررسی جغرافیایی، و توصیف تاریخی و اجتماعی است. او اطلاعاتی درباره مرزها، شهرها، ایالات، مسیرهای ارتباطی و ویژگیهای طبیعی مناطق مختلف ارائه میدهد. کینر ماحصل مطالعات و مشاهدات خود را دربارۀ کشورمان در کتابی با عنوان «فرهنگ جغرافیایی امپراتوری ایران» به رشته تحریر درآورد. این کتاب برای نخستین بار در سال ۱۸۱۳ میلادی در ۴۸۰ صفحه به قطع وزیری در لندن منتشر شد و سپس برای بار دوم در سال ۱۹۷۳ میلادی در نیویورک تجدید چاپ و منتشر گردید.
یکی از بخشهای مهم کتاب، شرح ایالات و شهرهای ایران در دوره قاجار است. نویسنده درباره مناطقی مانند فارس، خراسان، آذربایجان، کرمان، خوزستان و دیگر نواحی توضیح میدهد و اطلاعاتی درباره جمعیت، اقتصاد، محصولات، راههای بازرگانی و اهمیت راهبردی آنها ارائه میکند. این توصیفها برای پژوهشگران تاریخ جغرافیای ایران بسیار ارزشمند است، زیرا وضعیت کشور را در حدود دو قرن پیش نشان میدهد.
کتاب همچنین به ساختار سیاسی و نظامی ایران در زمان فتحعلیشاه قاجار اشاره میکند. کینر در کنار مباحث جغرافیایی، درباره قبایل، نیروهای نظامی، راههای تجاری و روابط منطقهای ایران نیز توضیح میدهد. نگاه او تا حد زیادی تحت تأثیر دیدگاههای استعماری و منافع بریتانیا در منطقه است، زیرا در آن زمان رقابت سیاسی میان قدرتهای اروپایی در آسیای غربی جریان داشت.
در بخش توصیف کینر از شهر شوشتر چنین میخوانیم:
شوشتر، کرسینشین استان خوزستان، در عرض سی و دو درجهی شمالی و چهل و هشت درجه و پنجاه و نه دقیقهی شرقی، در دامنهی کوههای بختیاری واقع شده است.
عموماً بر این باورند که شوشتر همان شهر باستانی سوس است، اما من به دلایلی که بعداً خواهم گفت، عقیدهی مخالفی دارم. «شوش» به زبان قدیمی ایران یعنی دلنشین و «شوشتر» به معنی دلنشینتر آمده است.
بنا به اعتقاد مردم بومی، شاپور پسر اردشیر بابکان این نام را برای شوشتر برگزیده و به والرین، امپراتور روم که زندانی او بود، مأموریت داده تا این شهر را بنا نماید. خرابههایی که از «سو سوزا» به جا مانده، گواه آن است که شوشتر نمیتواند آن شهر معروف باستانی باشد.
او سپس به آثار تاریخی شوشتر میپردازد:
«آثار مهم شوشتر عبارتند از قلعه صد پل که از یادگاریهای قدیمی و قابل توجه این شهر به شمار میآیند. جلوی قسمتی از دیوار که هنوز بر جای مانده، محل سکونت والرین بوده است. رومیها قسمتی از یک تپهی کوچک را با احداث یک قلعه در قسمت غربی شهر، مشرف به رودخانه که چشمانداز زیبایی دارد، در اختیار گرفته بودند. دو طرف این دژ نظامی را یک خندق و یک سمت دیگر آن را رودخانه محصور نموده است. این قلعه تنها یک دروازه دارد که به سبک رومی ساخته شده و سابقاً به وسیله یک پل متحرک به درون آن رفتوآمد میکردند. سردابهای متعددی در زیر تپه حفر شده که هنوز آب در آنها جریان دارد.
سد شاپور: سدی که شاپور بر روی رودخانه کارون بنا نموده، از قلعه فاصله چندانی ندارد و آنطور که دکتر هرولت تصور نموده، ایجاد این بند به خاطر جلوگیری از وقوع سیلاب و طغیان رودخانه بوده است.»
امروزه «فرهنگ جغرافیایی امپراتوری ایران» به عنوان یکی از منابع تاریخی مهم درباره جغرافیا و اوضاع ایران در اوایل قرن نوزدهم مورد استفاده پژوهشگران قرار میگیرد. این اثر علاوه بر ارزش جغرافیایی، برای مطالعه تاریخ اجتماعی، مسیرهای بازرگانی، و شناخت نگاه اروپاییان به ایران در آن دوره نیز اهمیت دارد.
نظر شما