خبرگزاری مهر، گروه استانها - مرجانه حسین زاده: خانه تاریخی توکلی، یکی از اصیلترین یادمانهای معماری مسکونی اواخر عصر قاجار در بافت پیرامونی حرم مطهر رضوی است، بنایی که ضمن برخورداری از ارزشهای معماری، واجد لایههای پرمعنا در حافظه تاریخی، اجتماعی و فرهنگی شهر مشهد نیز هست. این خانه، نمونهای شاخص از الگوی مسکن متمولین و تجار مذهبی مشهد در محورهای زیارتی و مسکونی پیرامون حرم بوده و نمایانگر پیوند میان معماری بومی مشهد و جریان معماری تهرانمآب در اواخر سده سیزدهم و اوایل سده چهاردهم هجری شمسی است.
معماری سنتی ما کاربردی بود
هادی ایوانی، مشهدپژوه و استاد دانشگاه در گفتگو با خبرنگار مهر، این خانه را بخشی از هویت و فرهنگ مشهد دانست و با تاکید بر اینکه چگونه غفلت از خانههای تاریخی موجب زدودن هویت و فرهنگ ما میشود، اظهار کرد: خانه توکلی نمونهای است از اینکه چگونه معماری بومی مشهد، در پیوند با جریانهای معماری سبک تهران، توانسته اثری اصیل، موزون و ارزشمند خلق کند؛ اثری که امروز، با ثبت ملی، در مقام یکی از شناسههای میراثی مشهد باقی مانده است.
مشهدپژوه و استاد دانشگاه با بیان اینکه خانههای تاریخی شیوههای خاصی از زندگی در مشهد را نشان میدهند، ابراز کرد: این خانهها حامل فرهنگی هستند که ما آن را فراموش کردهایم، این خانهها معماری سنتی ایران و مشهد را نشان میدهند که بسیار کاربردی بود اما ما اکنون به سمت ساختمانهایی رفتهایم که نه با ما انس دارند و نه مناسب اقلیم و فرهنگ ما هستند.
ایوانی ادامه داد: نمونههای باقیمانده از این خانهها در مشهد نظیر خانه داروغه، کوزهکنانی، ناظران، توکلی و.. گوشهای از هویت مشهد هستند که اینهمانی مشهدیها را در یک دوره نشان میدهد، اینکه ما چه بودیم، چه ساختهایم، چگونه میزیستیم و دستساختههایمان چه بودهاند.
وی بیان کرد: در این میان مهمترین مولفه وجود «فرهنگ» ما است که همچین دستساختههایی را به وجود آورده و باز مهمتر از آن، نسیان و فراموشیای است که امروز دچار آن شدهایم. همه اینها بر میگردد به اینکه ما هویتمان را از دست دادهایم و به متحول شدن مبانی ذهنیمان بر میگردد.
ایوانی خانههای تاریخی را نشانگر یک داستان از یک شیوه زندگی دانست و تصریح کرد: من مطالعات زیادی روی خانههای تاریخی مشهد از قاجار تا معاصر داشتهام، ما در مشهد یک الگوی خودی داشتیم و بعد از آن دچار نسیان شدیم و نتوانستیم این مسیر را ادامه بدهیم. پس از آن هم فرهنگ ما از زایش شکلی باز مانده، و این بازماندن شامل همه عرصهها ازجمله، رفتار،الگوی لباس، بازیها، غذا و... است.
فرهنگ مبین اشکالِ زندگی
این استاد دانشگاه با تاکید بر اینکه «فرهنگ» اشکال زندگی را نمود میدهد، ابراز کرد: اگر یک فرهنگ از زایش شکلی باز بماند، شکلها را از دیگر کشورها جذب میکند، دنیای بیشکل، بیمعنی است، ما باید «شکل» زندگی داشته باشیم و اَشکال زندگی ما را «فرهنگ» میسازد. از فرهنگهای کوچک نظیر رفتار، تعاملات، بازیها تا فرهنگهای بزرگ نظیر معماری که فضای زندگی است.
خانواده کشمشیان اولین ساکنان خانه توکلی بودند
پس از آن رضا سلیمان نوری، نویسنده، مشهدپژوه و روزنامهنگار مشهد، در گفتگو با خبرنگار مهر، اظهار کرد: بر اساس بعضی اسناد و نوشتهها پایههای ساخت این خانه در دورانِ مظفرالدینشاه برای سکونت یک خان، شکل گرفت، اما خانه توکلی، تکمیل نشد و پس از مدتی به مالک جدید فروخته میشود. از لحاظ ثبتی از خانههای سنتی قاجار است که تلفیقاتی از معماری سنتی روس هم در آن مشاهده میشود.
نویسنده، مشهدپژوه و روزنامهنگار مشهد با اشاره به خانواده کشمشیان، گفت: این خانواده که اولین ساکنان این خانه تاریخی بودند، از ایرانیهای بازگشته از منطقه قفقاز هستند که بعداز سقوط دولت تزاری و آغاز حکومت بولشویکی به ایران برگشتند، وقتی بولشویکها، روسیه را فتح کردند و اتحاد جماهیر شوروی را ایجاد کردند به تمام غیرِ روسها اخطار دادند که یا تابعیت روس را قبول کنند یا کشور را ترک کنند. این مسئله روی ایرانیها و ترکها تاثیرگذاشت. تعداد زیادی از ایرانیها در این کشور به خراسان، آذربایجان و تهران برگشتند.
وی افزود: اکثر بازگشتکنندگان از شوروی و روسیه از عشق آباد، مرو، قزاقستان و تاجیکستان و گرجستان برگشتند و زبانشان هم اغلب مالایی، ترکی یا آذری بود. مشهد بیشترین پذیرش را از میان این مهاجران داشت، علتاش هم اقتصاد بود. اغلب این افراد تاجرپیشه بودند و در آن ایام امکان مبادلات تجاری در خراسان برایشان بیشتر بود.
نیمی از بنای خانه توکلی از بین رفته است
سلیمان نوری اظهار کرد: در این خانه تغییرات کالبدی زیادی ایجاد شده است، چراکه نظیر بسیاری از خانههای مشهد، دو وجهِ روبهآفتاب و پشتبهآفتاب داشته و مهمترین تغییرش این است که نیمی از بنا که پشت به آفتاب و در جبهه جنوبی بوده، اکنون از بین رفته است.
نویسنده، مشهدپژوه و روزنامهنگار مشهد ادامه داد: دهه ۴۰ به دلیل انحصار وراثت، تغییراتِ عمدهای در این خانه ایجاد میشود و خانه به سه بخش تقسیم میشود، حیاط، نشیمن شمالی و نشیمن جنوبی. که بعدها وجهِ شمالی مستثنی و بعد تخریب میشود. جبهه کنونی هم، سالها متروکه بوده و تخریب گستردهای داشته که حدود سال ۱۳۸۴ این خانه بر اساس عکسهای قدیمی توسط شرکت بازآفرینی شهری بازسازی می شود و قطعا این بازسازی تفاوتهایی با خانه اصلی دارد اما حتیالامکان بر اساس عکسهای قدیمی خانه بازسازی شده.
وی افزود: ویژگی خاص این خانه، گود بودن آن است، ورودی خانه چند پله می خورد به این دلیل که حضورِ مهاجمِ سوار به خانه وجود نداشته باشد، این شیوه خانهسازی تا اواسط دوره پهلوی که امنیت در شهر نبوده و ترکمنتازی وجود داشته، در تمام خانهها بوده تا امکان ورود مهاجمِ سوار به خانه گرفته شود و در صورت وقوع تهاجم، مالکان بتوانند مقدمات دفاع را فراهم کنند.
سلیمان نوری با اشاره به پدیده ترکمنتازی در مشهد، گفت: بعد از دوران نادرشاه و از اواسط صفوی تا دوران نادرشاه و بعد از افول سلسله افشاریه تا اواخر دوره رضاشاه، با در مشهد پدیده ترکمنتازی مواجه بودیم. به این معنی که قبایل ترکمن و افغان شبانه به منظور غارت به شهر حمله میکردند و سریعا هم بر میگشتند و کوتاه کردن ورودی منازل مانعی برای ورود مهاجمان سوار بوده.
استفاده از خاک بنا برای تولید آجر
نویسنده، مشهدپژوه و روزنامهنگار مشهد با اشاره به دلیل دیگر گود بودنِ خانه تاریخی توکلی ادامه داد: دلیل دیگر استفاده از خاک خانه برای تولید مصالح بوده. در زمان قدیم وقتی میخواستند خانهای درست کنند، کنار آن ابتدا کورهای ایجاد میکردند یعنی از خاکِ نرم خانه توسط کوره آجر درست میکردند و با همین آجر خانه را درست میکردند که این کار سطح خانه را پایین میآورده و زیرزمین را به گودال منتقل میکرده که نَسر و خنک بوده کوه برای ایام گرم سال هم خوشایند بوده.
این پژوهشگر گفت: «کشمیان» تجار مرتبط با انگور بودهاند، یعنی کشمش و مویز و کشمشِ پلویی و آب انگور و سرکه را تولید و صادر می کردند، بعدها خانواده توکلی این خانه را میگیرند، آنها اصالتا شمالی بودند و کارشان تولید و پخش برنج بوده، بنابراین هر دو خانواده ساکن در این بنا تاجرمسلک بودند و متعلق به طبقه متوسطه روبه بالا بودند. هر دو خانواده در اقتصاد شهر نقش مهمی داشتند.
وی افزود: این خانه یک پنج دری دارد که اتاق ویژه و بزرگ خانه است، خانههای قدیم از سهدری تا نُهدری داشتهاند که بنا به جایگاه تشخص فرد در سطح اجتماع و نوع رفت و آمدش ساخته میشده.
وضعیت کنونی این بنای تاریخی
وفا ثابتی، استاد دانشگاه و کارشناس حفظ و احیای بناهای تاریخی ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان رضوی نیز در گفتگو با خبرنگار مهر در خصوص این خانه تاریخی اظهار کرد: بررسی منابع روایی و مکتوب و نیز تطبیق آنها با ویژگیهای کالبدی بنا نشان میدهد که ساخت اولیه خانه در اواخر دوره قاجار شکل گرفته است. در آن دوران، محور نواب صفوی امروزی بخشی از گذرهای معتبر پایینخیابان و سرشور بهشمار میرفت و سکونت تجار، متنفذین و طبقه مذهبی- بازاری در این محدوده امری رایج بوده است.
استاد دانشگاه و کارشناس حفظ و احیای بناهای تاریخی ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان رضوی با اشاره به نخستین مالک این خانه، بیان کرد: بر اساس دادههای معتبر و گزارشهای محلی، نخستین مالک شناختهشده این خانه، تاجری خوشنام به نام آقای حسنعلی کشمشیان بوده است. شخصیتی متعلق به طبقه اصناف و تجار مشهد که بنا به روایت منابع، خانه در دوران شکوفایی فعالیتهای تجاری او خریداری یا بنا شده است. انتساب ساخت یا خرید خانه به این خاندان با الگوی تاریخی سکونت تجار در این محور کاملاً منطبق است. پس از ایشان، بنای مذکور در اختیار وراث کشمشیان باقی مانده است. این موضوع در سوابق مکاتبات رسمی شهرداری ثامن نیز تصریح شده است.
وی ثبت این خانه در فهرست آثار ملی ایران را متعلق به تاریخ ۲۸ بهمن ۱۳۸۴ دانست و اظهار کرد: در سالهای منتهی به تهیه پرونده ثبتی (حدود اوایل دهه ۱۳۸۰)، بنا در اختیار فردی به نام آقای توکلی قرار داشته است و از آن پس خانه به نام ایشان در حافظه عمومی تثبیت شد. با ترک سکونت، دورهای از متروکهماندن و زوال تدریجی بنا آغاز شد تا اینکه در فرآیند احیای بافت پیرامون حرم، خانه توسط مدیریت شهری تملک و عملیات مرمت، احیاء و ساماندهی با نظارت ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان رضوی و توسط شرکت عمران و مسکنسازان ثامن اجرا شد.
ثابتی در خصوص وضعیت کنونی این بنای تاریخی گفت: در حال حاضر این خانه در مالکیت شرکت بازآفرینی شهری ایران (زیرمجموعه وزارت راه و شهرسازی) است و هم اکنون طی فرآیند مزایده رسمی، بنا به بهرهبردار بخش خصوصی اجاره داده شده است.
تحلیل سبکشناسی؛ معماری تهرانمآب در مشهد
استاد دانشگاه و کارشناس حفظ و احیای بناهای تاریخی ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان رضوی افزود: خانه توکلی را میتوان یکی از نمونههای درخور توجه معماری مسکونی «سبک تهران» در مشهد دانست. سبکی که در اواخر قاجار تحت تأثیر معماری پایتخت شکل گرفت و در خانههای اعیان و تجار مناطق بزرگ شهری گسترش یافت.
او ضمن برشمردنِ شاخصههای سبک تهران در خانه توکلی گفت: تقارن محوری در نما و پلان، ایوان ستوندار با ستونهای آجری یا چوبی، ارسیهای چوبی، نعلدرگاههای قوسی، و پنجرههای نیمهلال، حضور ستونها با سرستونهای تزئینی و نماسازی با آجرکاریهای منظم، پلان سهجهتی پیرامون حیاط مرکزی و ترکیب فضاهای تابستاننشین و زمستاننشین شاخصههای معماری سبک تهران هستند که در این بنا نیز به کار رفته است.
وی ادامه داد: همچنین در این خانه بر نظام فضایی اندرونی بیرونی منطبق با الگوی سکونت اعیان قاجار تکیه شده،همینطور اینکه در این بنا شاهد سقفهای چوبی تخت با تیرپرواز و آجرکاری تزئینی در نما و گچبریهای ساده عملکردی در داخل هستیم.
خانه توکلی فراتر از یک سازه معماری
خانه توکلی، همچون دیگر خانههای تاریخی فراتر از یک سازه معماری، آینهای تمامنما از هویت و فرهنگ غنی مشهد قدیم است. قدم زدن در این خانه، تجربهای است که ما را به گذشتهای پیوند میزند؛ دورانی که سبک زندگی، سنتها، ارزشها و هنر مردمان این دیار، در تار و پود معماری و فضاهای آن متجلی شده بود. حفظ و نگهداری از این گنجینههای تاریخی، صرفاً یک وظیفه میراثی نیست، بلکه سرمایهگذاری بر روی هویت امروز و فردای ماست. این بناها، داستانهای ناگفتهای از پیشینیان ما را در خود دارند؛ داستانهایی که در عصر شتابزده کنونی، بیش از هر زمان دیگری به شنیده شدن نیاز دارند. غفلت از این خانهها، به معنای پاک کردن بخشی از حافظه جمعی و هویت شهری ما است.
بناهایی چون خانه توکلی، با معماری منحصر به فرد، فضای داخلی و سبک زندگی که روایت میکنند، میراثی زنده هستند که میتوانند به نسلهای آینده نشان دهند مشهد پیش از این چگونه بود، مردمانش چگونه میاندیشیدند و چگونه زندگی میکردند. این بناها، نمونههای عینی از اصالت و بومیبودن هستند که در هیاهوی مدرنیته، میتوانند یادآور ریشههای عمیق فرهنگی ما باشند. نگهداری، مرمت و احیای خانه توکلی و امثال آن، وظیفهای همگانی است. این امر نه تنها به حفظ زیباییهای بصری و معماری کمک میکند، بلکه تضمین میکند که هویت، فرهنگ و خاطرات ارزشمند مشهد قدیم، در دل بناهایی پایدار، برای همیشه زنده و پویا باقی بمانند و چراغ راهی برای درک بهتر حال و آینده باشند.
نظر شما